گاهی بله.

در بعضی مراجعان، مسئله‌ی اصلی فقط «ترس» نیست، بلکه از دست رفتن احساس قدرت و ناتوانی در دفاع سالم از خود است. در این شرایط، کار مستقیم روی ترس همیشه اولین و مؤثرترین مسیر نیست. در رویکرد هیجان‌مدار (EFT)، گاهی لازم است ابتدا هیجان دیگری فعال و تنظیم شود؛ هیجانی که بتواند ترس را دگرگون کند. یکی از مهم‌ترین این هیجان‌ها، خشم سالم است.

من، دکتر مصطفی نجم‌ آبادی، روانشناس و روان‌ درمانگر با رویکرد EFT و اگزیستانسیال، بارها در تجربه بالینی خود دیده‌ام که وقتی خشم سالم دوباره در دسترس فرد قرار می‌گیرد، ترس نیز به‌تدریج جایگاه قبلی خود را از دست می‌دهد.

بعضی افراد تنها از یک موقعیت خاص نمی‌ترسند. ترس، کم‌کم به شیوه‌ی نگاه آن‌ها به زندگی تبدیل می‌شود. ممکن است ابتدا از یک رابطه بترسند؛ اما بعد از قضاوت شدن، از اشتباه کردن، از تصمیم گرفتن، از سفر، از تغییر شغل، از بیماری، از آینده و حتی از ابراز نظر خود نیز بترسند. در چنین شرایطی، مسئله فقط یک فوبیا یا یک موقعیت خاص نیست؛ انگار ذهن به این نتیجه رسیده است که «دنیا جای ناامنی است و من توان کافی برای مواجهه با آن را ندارم.»

این همان نقطه‌ای است که درمانگر باید از خود بپرسد: آیا واقعاً مسئله فقط ترس است؟

نه.در درمان هیجان‌مدار (Emotion-Focused Therapy)، مفهومی وجود دارد که به آن «تغییر هیجان با هیجان» گفته می‌شود. لزلی گرینبرگ، بنیان‌گذار این رویکرد، توضیح می‌دهد که بعضی هیجان‌ها با استدلال یا آرام‌سازی ساده تغییر نمی‌کنند؛ بلکه توسط یک هیجان سازگارتر دگرگون می‌شوند. ترس زمانی کاهش پیدا می‌کند که فرد تجربه‌ای واقعی از توانایی، مرزبندی و قدرت پیدا کند. به همین دلیل، در بعضی مراجعان، قبل از اینکه مستقیماً روی ترس کار کنیم، لازم است رابطه‌ی آن‌ها با خشم سالم را بازسازی کنیم.

بسیاری از مراجعان وقتی صحبت از خشم می‌شود، تعجب می‌کنند. گاهی می‌گویند: «من اتفاقاً آدم عصبی‌ای هستم.» یا: «دیگران من را پرخاشگر می‌شناسند.» اما خشم با پرخاشگری یکی نیست. پرخاشگری معمولاً واکنشی انفجاری، کنترل‌نشده و آسیب‌زننده است. اما خشم سالم، هیجانی است که به انسان کمک می‌کند:

– از مرزهای خود محافظت کند.

– «نه» بگوید. – بی‌عدالتی را تشخیص دهد.

– احساس ناتوانی را کنار بگذارد.

– بدون تخریب دیگران، از خود دفاع کند.

در واقع، هدف درمان حذف خشم نیست؛ بلکه تبدیل خشم واکنشی و آتش‌نشانی به خشم سالم و تنظیم‌شده است.

یکی از الگوهایی که بارها در جلسات درمان دیده‌ام این است که مراجع با شکایت اصلی «ترس» وارد درمان می‌شود. او از افراد مختلف می‌ترسد، از تعارض فرار می‌کند، تصمیم‌گیری برایش دشوار است و به‌تدریج دامنه‌ی ترس‌هایش بزرگ‌تر می‌شود. اما وقتی جلسات جلو می‌رود، گاهی روشن می‌شود که مسئله فقط ترس نیست. سال‌ها خشم خود را سرکوب کرده است. نه به این معنا که هرگز عصبانی نشده؛ بلکه نتوانسته خشم سالم را تجربه کند؛ خشمی که احساس قدرت، عاملیت و حق دفاع از خود را به همراه دارد. وقتی این هیجان به‌تدریج و با دقت درمانی بازسازی می‌شود، اتفاق جالبی رخ می‌دهد. فرد فقط در همان رابطه‌ی اولیه تغییر نمی‌کند؛ بلکه نگاهش به بسیاری از موقعیت‌های زندگی نیز تغییر می‌کند. دیگر دنیا فقط مجموعه‌ای از تهدیدها نیست. او احساس می‌کند توان بیشتری برای مواجهه دارد. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که ترس نیز شروع به تغییر می‌کند.

ریچارد لازاروس در نظریه ارزیابی شناختی نشان داد که شدت ترس فقط به خطر بیرونی وابسته نیست؛ بلکه به ارزیابی فرد از توانایی خودش برای مقابله نیز بستگی دارد. اگر فرد احساس کند هیچ قدرتی ندارد، حتی موقعیت‌های معمولی نیز تهدیدکننده به نظر می‌رسند. اما وقتی احساس عاملیت و توانمندی افزایش پیدا می‌کند، همان موقعیت‌ها می‌توانند قابل مدیریت‌تر به نظر برسند. خشم سالم، در بسیاری از موارد، یکی از مسیرهای بازگشت همین احساس قدرت است. البته این موضوع درباره همه انواع اضطراب و همه اختلالات صادق نیست و نیازمند ارزیابی دقیق بالینی است.

خیر. این یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌هاست. ترس می‌تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد؛ از تجربه‌های آسیب‌زا گرفته تا عوامل زیستی، سبک دلبستگی، اضطراب فراگیر یا سایر مشکلات روان‌شناختی.