روانشناس اجتماعی با اشاره به راهکارهای کمک به کودکان در شرایط جنگ، گفت: والدین باید با گوش دادن به احساسات فرزندان، ایجاد حس امنیت جسمی و روانی و حفظ ارتباط و همراهی با آنها به کاهش ترس و اضطراب کودکان در مواقع حساس و بحرانی کمک کنند.
به گزارش خبرنگار ایرنا، کودکان از آسیبپذیرترین گروهها در شرایط بحران و جنگ به شمار میآیند؛ زیرا درکی متفاوت از رویدادهای پیرامون خود دارند و توانایی مدیریت هیجانها و ترسهای شدید را مانند بزرگسالان ندارند.
شنیدن صداهای ناآشنا، دیدن نگرانی و اضطراب بزرگترها و مواجهه با اخبار و تصاویر جنگ در فضای مجازی میتواند احساس ناامنی، ترس و سردرگمی را در آنها افزایش دهد، در چنین شرایطی نقش خانواده به ویژه پدر و مادر در ایجاد حس امنیت و آرامش برای کودکان بسیار مهم است، رفتار، واکنشها و نحوه گفتوگوی والدین با فرزندان میتواند تعیینکننده میزان اضطراب یا آرامش آنها باشد.
کارشناسان حوزه روانشناسی کودک در همین زمینه تاکید میکنند که در کنار تامین امنیت جسمی، توجه به سلامت روانی کودکان نیز اهمیت زیادی دارد، گوش دادن به حرفها و احساسات کودک، حفظ ارتباط عاطفی، ایجاد حس محافظت و کمک به بیان تجربه و ترسها از جمله اقداماتی است که میتواند از شدت آسیبهای روانی در این شرایط بکاهد،
همچنین ایجاد برنامه روزانه، بازی و فعالیتهای بدنی و استفاده از روشهای ساده آرامسازی میتواند به کودکان کمک کند تا بهتر با شرایط استرسزا کنار بیایند.
در همین زمینه، دکتر مصطفی نجمآبادی، روانشناس اجتماعی در گفتوگو با خبرنگار ایرنا به بیان راهکارهایی برای حمایت روانی از کودکان و نوجوانان در شرایط جنگ و بحران پرداخته است که در ادامه میخوانید.
***
مصاحبه با دکتر نجم آبادی در زمانه جنگ
ایرنا. در شرایط جنگ، مهمترین موضوعی که خانوادهها درباره کودکان و نوجوانان باید به آن توجه کنند چیست.
شرایط کودکان در زمان جنگ بسیار متفاوت است، برای مثال خانوادهای که یکی از عزیزان خود را در جنگ از دست داده با خانوادهای که در شهری دورتر از محل درگیری زندگی میکند، وضعیت کاملا متفاوتی دارد، بنابراین توصیهها باید متناسب با شرایط هر کودک و خانواده استفاده شود.
با این حال ۲ نکته اصلی وجود دارد؛ نخست امنیت جسمی و بدنی کودکان و نوجوانان است که باید در اولویت قرار گیرد و خانوادهها تا حد امکان شرایط امنی برای آنها فراهم کنند، پس از آن، مراقبت از سلامت روان کودکان اهمیت دارد، یعنی بعد از اینکه تا حد ممکن امنیت فیزیکی فراهم شد، باید به اضطرابها، ترسها و واکنشهای روانی کودکان نیز توجه جدی شود.
ایرنا. رفتار والدین در چنین شرایطی چه تاثیری بر روحیه کودکان دارد.
یکی از مهمترین موضوعات این است که هیجانات والدین به شدت به کودکان منتقل میشود، وقتی پدر و مادر مضطرب، بیقرار یا وحشتزده باشند، این احساسات خیلی سریع به فرزندان منتقل میشود، بنابراین اولین قدم برای کنترل اضطراب کودکان این است که بزرگترها تا حد امکان آرامش خود را حفظ کنند و در بحرانها بتوانند خودشان را مدیریت کنند.
وقتی کودک میبیند والدینش کنترل اوضاع را در دست دارند، احساس امنیت بیشتری میکند، در واقع آرامش والدین یکی از کمککنندهترین عوامل برای کاهش اضطراب و ترس کودکان در شرایط بحرانی است.
ایرنا. اگر بخواهیم اصول کلی برخورد با کودکان در چنین شرایطی را خلاصه کنیم، این اصول چه هستند.
سه اصل مهم وجود دارد؛ گوش دادن، محافظت کردن و متصل ماندن، نخست اینکه باید به حرف کودکان گوش بدهیم، دوم اینکه از آنها هم از نظر جسمی و هم روانی محافظت کنیم و سوم اینکه ارتباط خود را با آنها حفظ کنیم و آنها را تنها نگذاریم، کودکان در شرایط بحرانی بیش از هر زمان دیگری به حضور عاطفی و توجه والدین نیاز دارند.
ایرنا. گوش دادن به کودکان دقیقا به چه معناست و والدین چگونه باید این کار را انجام دهند.
گوش دادن، یعنی به کودک اجازه بدهیم درباره چیزی که تجربه میکند صحبت کند، نباید احساسات او را سرکوب کنیم یا بگوییم «چیزی نشده» یا «نترس»، بهتر است احساس کودک را معتبر بدانیم و حتی برای آن نام بگذاریم، مثلا اگر کودک ترسیده است میتوانیم بگوییم «میبینم که ترسیدی، من هم ترسیدم، این احساسی که داری اسمش ترس است»، این کار کمک میکند کودک احساسات خود را بشناسد.
همچنین میتوانیم از ابزارهایی مثل نقاشی استفاده کنیم تا کودک احساساتش درباره جنگ یا ناامنی را بیان کند، در تجربههای تروما بسیار مهم است که افراد بتوانند آنچه تجربه کردهاند را بیان کنند و این تجربه سرکوب نشود، کودک میتواند با بزرگسال امین خود صحبت کند؛ این گفتوگو ممکن است به صورت کلامی از طریق نقاشی و در سنین بالاتر حتی به صورت تحلیل و توضیح درباره وضعیت موجود باشد و نکته مهم این است که امروزه کودکان اطلاعات زیادی از فضای مجازی دریافت میکنند و نمیتوان این اطلاعات را کاملا انکار کرد، بنابراین باید فضای گفتوگو برای آنها فراهم شود.
ایرنا. والدین چگونه میتوانند احساس امنیت را در کودکان تقویت کنند.
ایجاد امنیت و محافظت از کودکان بسیار مهم است، والدین تلاش میکنند از فرزندان خود محافظت کنند، اما واقعیت این است که جنگ پدیدهای بسیار بزرگ است و گاهی امکان مراقبت کامل وجود ندارد، با این حال نباید این احساس ناتوانی به کودک منتقل شود، بهتر است به کودک اطمینان بدهیم که «من کنار تو و مراقب تو هستم».
یکی از کارهایی که میتوان انجام داد ساختن یک «جای امن نمادین» در خانه است، ممکن است از نظر واقعی هیچ نقطهای کاملا امن نباشد اما برای کودک میتوان یک گوشه از خانه را به عنوان پناهگاه امن معرفی کرد، کودک میداند اگر صدای ترسناکی شنید میتواند به آنجا برود، مهم است که بعد از پایان موقعیت تنشزا اعلام کنیم که خطر تمام شده و میتوانیم به زندگی عادی برگردیم، این اعلام پایان بسیار مهم است، چون کمک میکند کودک احساس نکند ترس دائمی و همیشگی است.
ایرنا. چه تمرینهایی میتواند به کاهش اضطراب کودکان در این شرایط کمک کند.
چند تمرین ساده وجود دارد، یکی از آنها تمرینهای تنفسی است، برای مثال میتوان از کودک خواست بادکنکی را باد کند و دوباره خالی کند و این کار را چند بار تکرار کند، دم و بازدم طولانی باعث آرام شدن بدن میشود.
روش دیگر پرسیدن سوالهایی است که توجه کودک را به محیط اطراف برگرداند، مثلا بپرسیم در اتاق پنج شیء قرمز را پیدا کن و نام ببر، یا پنج وسیله سبز را بگو یا چند لامپ در اتاق وجود دارد، این تمرینها کمک میکند ذهن کودک به «اینجا و اکنون» برگردد و از حالت اضطراب شدید خارج شود، والدین میتوانند با خلاقیت خود تمرینهای مشابهی طراحی کنند.
ایرنا. تماس عاطفی و ارتباط با کودک چه نقشی در کاهش استرس او دارد.
متصل ماندن با کودکان بسیار مهم است، تماس جسمی مثل گرفتن دست کودک در آغوش گرفتن و نزدیکی فیزیکی تاثیر زیادی در آرام کردن آنها دارد، همچنین حفظ ارتباطات اجتماعی هم اهمیت دارد، اگر در شهری زندگی میکنیم که اقوام و آشنایان حضور دارند، بهتر است ارتباط با آنها حفظ شود و رفتوآمد ادامه داشته باشد، این ارتباطات اجتماعی هم برای کودکان و هم برای بزرگسالان بسیار کمککننده است و احساس تنهایی و ناامنی را کاهش میدهد.
ایرنا. برای جلوگیری از سردرگمی کودکان و نوجوانان در چنین شرایطی چه اقداماتی پیشنهاد میکنید.
کودکان نباید در وضعیت گیجی و گنگی باقی بمانند، بهتر است در خانواده یک نوع «پروتکل» یا برنامه مشخص داشته باشیم؛ یعنی اگر صدای ترسناکی شنیده شد، کودک بداند چه کاری باید انجام دهد، مثلا رفتن به همان نقطه امن در خانه.
از طرف دیگر، برای کودکان بزرگتر و به ویژه نوجوانان باید مسوولیتهایی در نظر گرفت، در شرایطی که مدرسه و درس کمرنگ میشود، بیکاری کامل میتواند اضطراب ایجاد کند، بنابراین داشتن وظایف خانگی و یک برنامه روزانه مشخص اهمیت دارد، داشتن یک برنامه معقول روزانه به کودکان کمک میکند احساس ثبات بیشتری داشته باشند.
همچنین انجام بازیهای دستهجمعی و به ویژه بازیهایی که هیجان و تحرک بدنی دارند، بسیار مفید است، بعد از تجربههای تروماتیک یا ترسهای شدید، حرکت بدنی و فعالیت جسمی کمک میکند تنش و فشار از بدن خارج شود و فرد به تدریج به حالت آرامش بازگردد.
کل مصاحبه را اینجا ببینید.
